Таму каде што порано постоеше сосед кој знаеше кога ти е тешко, денес постои формулар што мора да се пополни. Таму каде што порано заедницата беше простор на морална обврска, денес имаме организација со мисија, визија и стратешки план.
Пишува: М-р Aндон Дамовски, докторанд на Институт за социологија, Филозофски факултет – УКИМ
Во време кога имаме повеќе институции од кога било, а помалку чувство на припадност од кога било, станува јасно дека нешто суштинско се изгубило по пат. Го унапредивме системот, но ја осиромашивме заедницата; ја усовршивме формата, а ја испразнивме смислата. Ова не е институционална криза – ова е криза на заедништвото.
Во еден тивок, но суштински историски премин, современото општество незабележливо се оддалечи од заедништвото и се всели во просторот на содружништвото. Тоа не беше револуција со барикади и слогани, туку долга, тивка, бирократска трансформација – во која живата ткивна структура на општествените односи постепено беше заменета со формализирани механизми, регистри, проекти и процедури.
Заедништвото е егзистенцијална категорија.
Содружништвото е институционална конструкција.
Првото произлегува од човечката потреба за припадност; второто од правната потреба за регулација.
Таму каде што порано постоеше сосед кој знаеше кога ти е тешко, денес постои формулар што мора да се пополни. Таму каде што порано заедницата беше простор на морална обврска, денес имаме организација со мисија, визија и стратешки план. Ништо од ова не е по дефиниција лошо – проблемот настанува кога формата целосно ја истиснува суштината.
Современата македонска реалност е учебникарски пример за оваа замена. Во многу општини можеме да најдеме десетици регистрирани организации за социјална заштита, но истовремено и длабока социјална осаменост, невидливи стари лица, напуштени лица со попреченост, семејства што системот ги регистрирал, но не ги допрел. Ние научивме да ги евидентираме проблемите, но ја заборавивме уметноста да ги носиме.
Фердинанд Тенис одамна ја забележа оваа трансформација кога ја разликуваше Gemeinschaft од Gesellschaft – заедницата како органска поврзаност на луѓето наспроти општеството како договорна и рационализирана структура.
Денес, токму тој премин го живееме во целосна мера: општеството стана административна мрежа, додека заедницата остана како носталгичен поим во говорите на политичарите и насловите на стратегиите. Особено длабоко ова се чувствува во доменот на социјалната политика. Имаме лиценцирани даватели на услуги, протоколи, стандарди и индикатори – но сè почесто недостига она што ниту еден правилник не може да го пропише: човечка присутност. Социјалниот работник станува оператор на систем, а не придружник на човек. Корисникот станува случај, а не живот.
Во овој процес, граѓанското содружништво требаше да биде мост меѓу институциите и заедницата. Но и тоа често се претвори во технички апарат за имплементација на политики, со проекти што имаат рок, а проблеми што немаат крај. Организациите научија да пишуваат апликации подобро отколку да ги слушаат луѓето.
Загубата, всушност, не е институционална – таа е антрополошка.
Го изгубивме чувството дека нечија болка нè засега и тогаш кога не сме задолжени со договор. Го изгубивме моралниот рефлекс да се вклучиме без повик, без проект, без буџет. Го изгубивме уверувањето дека општеството не се одржува преку документи, туку преку врски.
Затоа денес живееме во парадокс: имаме повеќе организации, а помалку заедница; повеќе политики, а помалку припадност; повеќе механизми, а помалку смисла.
Враќањето кон заедништвото не значи укинување на институциите. Тоа значи потсетување зошто тие постојат. Дека секој пропис има лице зад себе. Дека секоја стратегија има човечка приказна. Дека секој систем вреди онолку колку што умее да се доближи до човекот.
Можеби најважното прашање што си го должиме како општество не е како да ја подобриме регулативата, туку: дали сè уште умееме да бидеме заедница?
Ако одговорот е несигурен, тогаш токму таму започнува нашата најдлабока реформа.
И ако постои нешто уште поопасно од распадот на заедништвото, тоа е навикнувањето на тој распад. Кога отсуството на блискост станува „нормално“, кога рамнодушноста се прифаќа како зрелост, а дистанцата како професионализам, тогаш општеството веќе не се распаѓа – туку тивко се лади. Во таква состојба, ниту најсовршените закони, ниту најпрецизните стратегии нема да создадат солидарност, затоа што солидарноста не се произведува – таа се живее. И токму тука лежи најголемата опасност на нашето време: дека ќе изградиме совршено уредени институции во празно општество.
Ставовите на колумнистите се лични и редакцијата на Умно.мк не секогаш се согласува со нив.
Насловна фотографија: Генерирана со ВИ – Ideogram
